280. urodziny Tadeusza Kościuszki w Zamku Królewskim – wykład i spotkania edukacyjne

4 lutego 2026 roku przypada 280. rocznica urodzin Tadeusza Kościuszki – bohatera polskiej i światowej historii. W Zamku Królewskim w Warszawie przechowywana jest urna z sercem Tadeusza Kościuszki. Aby uczcić rocznicę urodzin bohatera, Dział Edukacji Zamku przygotował wykład i spotkania, związane z  jego biografią i losami urny.

Historia urny z sercem Tadeusza Kościuszki

Po śmierci Tadeusza Kościuszki (1817) jego zabalsamowane ciało złożono w krypcie kościoła w Solurze w Szwajcarii. Rok później przewieziono je uroczyście na Wawel. Zgodnie z ówczesnym obyczajem, który pozwalał na oddzielenie serca od reszty ciała by otoczyć je świeckim kultem, serce Kościuszki zostało zakonserwowane i przekazane w spadku Emilii Zeltnerównej, ulubienicy generała, późniejszej hrabinie Morosini. Po ślubie zabrała je ze sobą do Włoch, gdzie przez cztery dekady spoczywało w ogrodach posiadłości w Varese, by później znaleźć się w rodzinnym mauzoleum hrabiny w Villa Negroni w Vezii.

Potomkowie hrabiny Morosini po jej śmierci przekazali serce do Muzeum Polskiego w szwajcarskim Rapperswilu. Wtedy po raz pierwszy otwarto urnę. Serce zbadał i zabezpieczył profesor Uniwersytetu w Genewie, Zygmunt Laskowski – specjalizujący się w konserwacji preparatów anatomicznych. Badania opisano w protokole dołączonym do zaplombowanej urny.

Urnę z sercem Kościuszki umieszczoną w metalowym sejfie uroczyście przewieziono do Warszawy, dziewięć lat po odzyskaniu niepodległości, w 1927 roku. Stanęła w kaplicy Zamku Królewskiego. Na początku II wojny światowej, na prośbę prezydenta Ignacego Mościckiego, kustosz – Kazimierz Brokl, przeniósł ją do podziemi Archikatedry, gdzie została ukryta w ścianie wnęki krypty z sarkofagiem Henryka Sienkiewicza. Dzięki temu przetrwała zniszczenie archikatedry w czasie powstania warszawskiego. Odnaleziono ją w trakcie odgruzowania Starego Miasta w 1945 roku. Tymczasowo znalazła miejsce w dawnym kościele karmelitów bosych przy Krakowskim Przedmieściu. Autorzy znalezionego w sejfie urny dokumentu z lipca 1961 roku podejrzewali, że podczas zdobycia archikatedry Niemcy próbowali dostać się do wnętrza sejfu, zapewne w poszukiwaniu kosztowności. Sejf nosił ślady pożaru. Majolikowa urna i jej pokrywa z rapperswilskimi pieczęciami nie uległy uszkodzeniu. Nie przetrwał pożaru ukryty w skrytce sejfu pergamin z opisem wydarzeń z 1895 roku.

W 1961 roku urna trafiła z powrotem do skarbca odbudowanej Archikatedry, by później trafić do Muzeum Narodowego, gdzie pokazano ją publiczności. Wtedy powstała drewniana obudowa dekorowana czterema orłami. Od 1971 roku urnę wystawiano w kaplicy Pałacu na Wyspie w Łazienkach Królewskich, gdzie znajdowała się do czasu odbudowania Zamku Królewskiego.

W 1984 roku urna z sercem Tadeusz Kościuszki powróciła do kaplicy Zamku. Po przeglądzie konserwatorskim wymieniono drewnianą obudowę. Nową, wykonaną z brązu, z mosiężnym napisem „SERCE TADEUSZA KOŚCIUSZKI”. Podtrzymują ją cztery orły z wcześniejszej skrzyni.

W 2017 roku przeprowadzono inspekcję urny w obecności naukowców z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu i Instytut Genetyki Człowieka PAN oraz konserwatorek i konserwatorów z Zamku. Udało się wtedy oddzielić od zabezpieczającego wnętrze urny wosku sporą część tkanki organicznej. Została ona umieszczona w słoju, w płynie konserwującym, który zatopiono w wosku w oryginalnej urnie. Naczynie przykryto zachowaną pokrywą z pieczęciami z Rapperswilu. Przy okazji otwarcia urny, naukowcy zdecydowali się przeprowadzić badania DNA pobranych próbek wosku i drewnianej płytki. Dzięki nim i próbkom porównawczym uzyskanym z Muzeum Miejskiego w Poznaniu potwierdzono przyczynę zgonu Tadeusza Kościuszki - infekcyjne zapalenie wsierdzia.

Na początku grudnia 2025 roku, po wykonaniu konserwacji sejfu i zabezpieczeniu wydzielonych podczas badań elementów (m.in. fragmentów wosku chroniącego szczelność urny), wszystkie elementy zostały scalone.

Propozycje Działu Edukacji Zamku Królewskiego

Z okazji 280. rocznicy urodzin Tadeusza Kościuszki, Dział Edukacji Zamku Królewskiego w Warszawie przygotował specjalne propozycje, które przybliżają postać bohatera narodowego i niezwykłą pamiątkę – urnę z jego sercem. Propozycje koncentrują się zarówno na biografii generała, jak i historii urny, która od lat zajmuje zaszczytne miejsce w kaplicy zamkowej.

Jedną z propozycji jest wykład (1 zł od osoby) zatytułowany „Znany bohater, nieznana historia. Tadeusz Kościuszko w 280. rocznicę urodzin”, który odbędzie się 7 lutego o godzinie 11.00 w Sali Kinowej Zamku Królewskiego. Spotkanie poprowadzi Sławomir Szczocki, historyk, kustosz, pracownik Działu Edukacji Zamku. Podczas wykładu kustosz przybliży drogę życiową Tadeusza Kościuszki, zwracając uwagę na jego związki z królem Stanisławem Augustem i Zamkiem Królewskim w Warszawie. Opowie również o edukacji generała w Szkole Rycerskiej i o stypendium artystycznym otrzymanym od króla, które pozwoliło mu studiować we Francji.

Drugą propozycją są spotkania z Wolontariuszkami i Wolontariuszami Zamku, organizowane pod hasłem „Opowiadam o Kościuszce”. Od 7 lutego do 1 marca 2026 roku, we wszystkie soboty i niedziele w godzinach 11.00–17.00, goście mogą w ramach biletu wstępu do Apartamentów Królewskich, w kaplicy Zamku wysłuchać opowieści o losach urny z sercem Tadeusza Kościuszki.

Z okazji 280. rocznicy urodzin Tadeusza Kościuszki zapraszamy do Zamku Królewskiego w Warszawie, by bliżej poznać historię jego życia i urny z sercem bohatera.