„Ostatni zamek. Zamczystość polska: od Wawelu do Stobnicy”

Pałac pod Blachą, Zamek Królewski w Warszawie

(wejście od strony Trasy W-Z)

27 marca – 28 czerwca 2026 r.

Wystawa Ostatni zamek. Zamczystość polska: od Wawelu do Stobnicy prezentuje współczesne realizacje architektury zamkowej w Polsce. Punktem wyjścia jest pojęcie „zamczystości”, rozumianej jako kulturowy obraz zamku, niezależny od jego autentyczności czy pierwotnej funkcji. Na ekspozycji można zobaczyć fotografie Nicolasa Grospierre’a zestawiające historyczne i nowe zamki, dokumentację fotograficzną Marty Ejsmont koncentrującą się na ich materialności oraz wizualny leksykon wernakularnej architektury warownej autorstwa Mateusza Pawlukiewicza. Prezentowane są także makiety, infografiki, fragmenty projektów architektonicznych oraz rysunki wykonane przez dzieci. Dopełnieniem wystawy jest publikacja Ostatni zamek. Zamczystość polska: od Wawelu do Stobnicy – wielogłosowa refleksja nad fenomenem współczesnej polskiej zamczystości.

zamczystość, rzecz. ż.

właściwość obiektu architektonicznego; pozwala społecznie go rozpoznać jako zamek ze względu na nazwę, formę i usytuowanie, niezależnie od autentyczności obiektu, prawdy historycznej, wieku i pierwotnej funkcji; przym. zamczysty, przysł. zamczyście

W Polsce buduje się niepokojąco dużo zamków. W całym kraju powstają ich dziesiątki. Zabytki już istniejące puchną. Rekonstrukcja goni rekonstrukcję. Pojawiają się również zamki, których wcześniej nie było. Te inwestycje mają się doskonale mimo krytyki i ogromnych kosztów.

Z moich badań wynika, że Polacy nie budują zamków, lecz wytwarzają wokół siebie zamczystość. Zamek należy do świata architektury i konserwacji zabytków; zamczystość – do dziedziny opowieści wizualnej. Zamczysty jest każdy obiekt kulturowo rozpoznawany jako zamek, niezależnie od prawdy historycznej, wieku, pierwotnej funkcji – mówi Kuba Snopek, kurator wystawy.

Wystawa przygląda się polskiej miłości do zamku, a zamkowi – jako szczególnej typologii na styku architektury i komunikacji. Oryginalne funkcje zamku, obronna i jako rezydencja władcy, dawno straciły rację bytu. Przetrwała natomiast bogata warstwa symboliczna, która wciąż jest istotna. Między anachronicznością zamku jako obiektu architektonicznego a jego aktualnością jako środka przekazu rodzi się napięcie.

Ekspozycja pokazuje zamczystość poprzez fotografię i sztukę współczesną. Fotograf modernizmu Nicolas Grospierre na równych prawach sportretował Wawel i Stobnicę, Zamek Królewski w Warszawie i Bobolice. Jego spojrzenie wpisuje zamek we współczesność. Marta Ejsmont, autorka pełnej dokumentacji fotograficznej budowy gmachu Muzeum Sztuki Nowoczesnej, skupiła się na materialności zamków. Na jej fotografiach stare, wyremontowane i te świeżej daty jednakowo lśnią nowością, jak spod igły.

Mateusz Pawlukiewicz przedstawił wizualny leksykon tworzonej oddolnie i lokalnie architektury warownej. Kontekst dla ich prac tworzą makiety, infografiki, fragmenty projektów architektonicznych i rysunki wykonane przez dzieci.

Centralnym elementem wystawy jest instalacja artystyczna Ostatni zamek, przygotowana przez niezależny kolektyw artystyczno-kuratorski Turnus – tworzony przez Kamilę Falęcką i Marcelinę Gorczyńską – we współpracy z architektką Mariią Kolomiitsevą. Turnus działa w przekonaniu, że sztuka rozkwita w swobodnej, towarzyskiej atmosferze i sprzyjających okolicznościach. Ostatni zamek został wzniesiony w tym duchu, zgodnie z zasadą, że „skoro wszyscy budują zamki, to my też”.

Instalacja proponuje krytyczne przepracowanie zamczystości. Artyści redukują zamek do rozpoznawalnego archetypu, pozbawiają go jednak zamczystych atrybutów: monumentalności, trwałości i ciężaru znaczeniowego. Zamek ma ludzką skalę, aby łatwo było się z nim zmierzyć. Jest uproszczony do minimum, jakby narysowany z pamięci. Konstrukcja jest lekka, mobilna, przezierna, łatwa w demontażu i ewentualnej utylizacji.

Fasada zamku została pokryta malarstwem zaproszonych przez kuratorki osób artystycznych: Zuzanny Bartoszek, Wiktorii Kieniksman, Ant Łakomsk, Kuby Stępień i Pawła Donhöffnera Zięby. Choć reprezentują różne style malarstwa, łączy je narracyjność. Artyści snują swoje osobiste opowieści, ale ingerują w obszary zajęte przez innych, dokończają cudze zdania. Ostatni zamek jest więc wielogłosem, materializacją dialogu pomiędzy różnymi wyobrażeniami o archetypie zamku.

Dopełnieniem wystawy jest publikacja Ostatni zamek. Zamczystość polska: od Wawelu do Stobnicy – wielogłosowa refleksja nad fenomenem współczesnej polskiej zamczystości. W książce artyści, filozofowie, architekci, historycy sztuki i krytycy kultury przyglądają się zamkowi z różnych perspektyw: jako figurze politycznej, symbolowi władzy, elementowi krajobrazu oraz motywowi wizualnemu powracającemu we współczesnym budownictwie. Eseje, wywiady i fotoeseje analizują zarówno historyczne dziedzictwo zamków, jak i ich współczesne reinterpretacje. Publikacja łączy refleksję teoretyczną z materiałem wizualnym: fotografiami, dokumentacją architektoniczną i autorskimi projektami. Wspólnie tworzą one próbę opisania zjawiska zamczystości – kulturowego obrazu zamku, który funkcjonuje w Polsce niezależnie od samej architektury. Książkę współtworzyli: Kuba Snopek, Marta Ejsmont, Tomasz Torbus, Dorota Jędruch, Michał Wiśniewski, Alek Hudzik, Nicolas Grospierre, Waldemar Szeszuła, Jakub Majmurek, Mateusz Pawlukiewicz, Piotr Korduba, Tomasz Ratajczak, Katarzyn Uchowicz, Jarosław Trybuś, Małgorzata Chorowska, Hubert Wąsek, Andrzej Leder i Mari Kolomiitseva.

Kuba Snopek – kurator wystawy i inicjator projektu Ostatni zamek. Zamczystość polska: od Wawelu do Stobnicy. Urbanista, badacz, specjalizuje się w historii i teorii architektury XX wieku. Absolwent Instytutu Strelka i Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley. W latach 2018–2021 był dyrektorem programowym Charkowskiej Szkoły Architektury. Autor książki Bielajewo: zabytek przyszłości (2012), poświęconej ochronie dziedzictwa niematerialnego, oraz projektu Architektura VII dnia (2013–2016) – kompleksowych badań nad architekturą kościołów katolickich wzniesionych w czasach PRL-u.

W związku z wystawą przygotowano także oprowadzania kuratorskie i eksperckie z członkiniami kolektywu Turnus.